SUMMARY

Nederlandse samenvatting
Het lichaamseigen cannabis-systeem, oftewel het endocannabinoïde systeem, is vernoemd naar de cannabis plant die een belangrijke rol heeft gespeeld bij de ontdekking van dit neurotransmitter systeem. Werkzame bestanddelen uit cannabis, zoals Δ9-tetrahydrocanabinol (Δ9-THC), veroorzaken hun psychoactieve effecten door een interactie aan te gaan met het endocannabinoïde systeem in het centrale zenuwstelsel. Het endocannabinoïde systeem bestaat uit cannabinoïde receptoren en endogene cannabinoïden, zogenaamde endocannabinoïden, die op deze receptoren aangrijpen. De twee belangrijkste endocannabinoïden zijn 2-arachidonoylglycerol (2-AG) en anandamide (AEA). Daarnaast zijn verschillende enzymen en eiwitten beschreven die een rol spelen bij de aanmaak, afbraak en transport van endocannabinoïden. Het endocannabinoïde systeem is aangetroffen in zoogdieren, vissen, zee-egels en weekdieren en vanuit evolutionair perspectief gezien vele miljoenen jaren oud.
Het endocannabinoïde systeem is van groot belang voor diverse fysiologische systemen in het lichaam waaronder pijn, honger en voortplanting. Bovendien is het systeem betrokken bij cognitieve functies zoals beloning, aandacht, geheugen en het remmen van impulsief gedrag. Deze cognitieve functies worden veelal geassocieerd met een specifiek gedeelte van de cerebrale cortex, de prefrontale cortex. Dit hersengebied is in primaten bijzonder uitgebreid ontwikkeld en vormt dankzij de geassocieerde functies een interessant focus voor onderzoek naar verslaving. De verschillende componenten van het endocannabinoïde systeem komen bijna in het hele centrale zenuwstelsel voor en zijn aanwezig in de prefrontale cortex. Het endocannabinoïde systeem is ook direct geassocieerd met verslaving, omdat de belonende effecten van verslavende middelen als opioïden, alcohol en nicotine in andere hersengebieden gemedieerd kunnen worden door dit neurotransmitter systeem. Daarnaast speelt het endocannabinoïde systeem een belangrijke rol bij de hunkering en terugval naar gebruik van dergelijke verslavende middelen in proefdieren. Over de mechanismen die hieraan ten grondslag liggen is nog relatief weinig bekend. Het doel van het onderzoek beschreven in dit proefschrift is het in kaart brengen van de functionaliteit van het endocannabinoïde systeem in de prefrontale cortex. Hierbij heeft vooral het functioneren van de cannabinoïde receptoren in dit hersengebied centraal gestaan.
         Cannabinoïde receptoren komen voor in twee variaties, type-1 cannabinoïde receptoren (CB1R) en type-2 cannabinoïde receptoren (CB2R). Beide type receptoren behoren tot de zogenaamde G proteïnen gekoppelde receptoren (GPCR). CB1R zijn in grote aantallen aanwezig in het centrale zenuwstelsel en zijn in neuronen voornamelijk presynaptisch in de plasmamembraan gelokaliseerd. Vanwege deze lokalisering vervullen ze vooral een rol bij de modulatie van neurotransmitterafgifte (zie hieronder). Van CB2R wordt gedacht dat ze zich met name in immuuncellen bevinden, zowel in perifere weefsels als in het centrale zenuwstelsel. Recentelijk zijn er verschillende publicaties verschenen waarin effecten van in neuronen gelokaliseerde CB2R beschreven werden. Over de aanwezigheid en de rol van CB2R in neuronale cellen wordt, ondanks deze ontwikkelingen en in tegenstelling tot CB1R, nog gedebatteerd door wetenschappers.
         Activatie van CB1R door endocannabinoïden, of door exogene cannabinoïde stoffen zoals Δ9-THC, leidt tot een verminderde afgifte van neurotransmitters. De natuurlijke aanmaak van endocannabinoïden wordt gestimuleerd door (over)activatie van neuronale cellen. Endocannabinoïden zijn lipide-achtige stoffen en hun (calcium-afhankelijke) synthese vindt plaats in de plasmamembraan van cellen waarna ze diffunderen naar het extracellulaire en intracellulaire compartiment. Vervolgens kunnen ze binden aan presynaptische CB1R en intracellulair gelokaliseerde receptoren van een andere klasse die ook gevoelig zijn voor endocannabinoïden. Gezien de presynaptische lokalisatie van CB1R, kunnen de effecten van CB1R activatie goed gemeten worden in het postsynaptische neuron, aan de hand van elementaire synaptische responsies (miniature EPSCs/IPSCs). Afhankelijk van het type gemoduleerde neurotransmitter, inhibitoir (bv. GABA) of excitatoir (bv. glutamaat), leidt deze verminderde synaptische activiteit tot respectievelijk een toename of een afname van de (elektrische) activiteit van het postsynaptische neuron. Het is reeds bekend dat CB1R verschillende vormen van synaptische plasticiteit mediëren, waardoor de sterkte van synaptische verbindingen voor korte of langere tijd kan veranderen. Voor CB2R was het tot nog toe onduidelijk hoe ze neuronale activiteit kunnen beïnvloeden.
         Het onderzoek dat beschreven is in dit proefschrift heeft zich gericht op de functie van beide cannabinoïde receptoren in de mediale prefrontale cortex (mPFC). De mPFC vormt in knaagdieren zoals ratten en muizen een belangrijk onderdeel van de prefrontale cortex. We hebben elektrofysiologische technieken en verschillende biochemische methoden toegepast om dit onderzoek uit te voeren, waarbij we – naast wild type muizen en ratten – ook genetisch gemodificeerde muizen (waarin CB2R ontbreken) gebruikt hebben. Bijna alle experimenten werden in vitro uitgevoerd, waarbij mPFC hersenplakjes werden gemaakt om m.b.v. elektrofysiologische meettechnieken de elektrische activiteit van onderdelen van het mPFC netwerk of die van individuele mPFC neuronen te registreren.
         In hoofdstuk 2 hebben we met behulp van veldpotentiaalmetingen onderzocht hoe het activeren van cannabinoïde receptoren netwerkactiviteit in hersenplakjes van de mPFC beïnvloedt. Veldpotentialen worden extracellulair gemeten en representeren de synchrone elektrische activiteit van grote groepen neuronen. In de mPFC kunnen veldpotentialen worden opgewekt door bepaalde onderdelen van het netwerk te activeren middels een stroominjectie via een stimulatie-elektrode. In de experimenten beschreven in dit hoofdstuk betrof het veldpotentialen gemeten in laag II/III van de cortex die waren opgewekt door laag V te stimuleren. Het toedienen van de synthetische cannabinoïde agonist WIN55212-2 (WIN), die zowel CB1R als CB2R kan activeren, leidde tot een aanzienlijke reductie van de netwerkactiviteit. De amplitude van de (excitatoire) synaptische component van het veldpotentialensignaal was sterk gereduceerd na behandeling met WIN, wat duidt op een afname van (glutamaterge) neurotransmissie. Dit zou verklaard kunnen worden door activatie van presynaptische CB1R van (glutamaterge) eindigingen die de laag II/III piramidale neuronen innerveren. Dubbelpuls experimenten wezen erop dat cannabinoïde receptor activatie in de mPFC ook inhibitoire neurotransmissieprocessen weet te reduceren. Experimenten met andere synthetische cannabinoïde agonisten die selectief CB1R of CB2R activeren, gaven aan dat de activatie van beide receptoren de netwerkactiviteit vermindert. De veldpotentiaalexperimenten toonden aan dat cannabinoïde receptor activatie van invloed is op de mPFC netwerkactiviteit. Echter, de mechanismen die hieraan ten grondslag liggen zijn lastig vast te stellen met deze methode. Om dergelijke mechanismen te onderzoeken kan beter gebruik worden gemaakt van cellulaire meettechnieken, waarbij afleidingen worden gedaan van individuele neuronen. Deze technieken hebben we toegepast in de volgende hoofdstukken.
         Resultaten van experimenten in hoofdstuk 2 suggereerden dat CB2R bijdragen aan de responsies opgewekt in de mPFC. Daarom hebben we in hoofdstuk 3 de aanwezigheid en functie van CB2R in meer detail onderzocht. In dit hoofdstuk hebben we met biochemische methoden aangetoond dat CB2R intracellulair aanwezig zijn in de mPFC. Dit is een opmerkelijke bevinding, aangezien GPCR meestal gelokaliseerd zijn in de plasmamembraan. Vooralsnog hebben we niet kunnen vaststellen wat precies de intracellulaire locatie van CB2R is. Vervolgens hebben we met de “whole-cell patch clamp” techniek elektrische registraties gemaakt van individuele laag II/III piramidale neuronen. Deze excitatoire neuronen zijn belangrijke spelers in het mPFC netwerk. Onze experimenten lieten zien dat activatie van CB2R met een synthetische, selectieve agonist enige tijd na toediening (enkele minuten) resulteerde in het tijdelijke (enkele minuten) openen van calciumafhankelijke chloridekanalen. Deze ionkanalen worden aangetroffen in verschillende cellen, zowel in de periferie als in het centrale zenuwstelsel, maar hun aanwezigheid in piramidale neuronen in de mPFC was niet eerder beschreven. Verdere experimenten lieten zien dat de activatie van CB2R de prikkelbaarheid van laag II/III neuronen verminderde. Het vermoedelijke onderliggende mechanisme is het openen van chloridekanalen, waardoor negatief geladen chloride-ionen de cel in kunnen stromen en de cel minder makkelijk de voltagedrempel voor het vuren van actiepotentialen kan bereiken. We hebben in hoofdstuk 3 niet alleen gedemonstreerd dat CB2R intracellulair aanwezig zijn in de mPFC, maar ook dat hun activatie gevolgen heeft voor het vuurgedrag van piramidale neuronen in laag II/III.
         Naar aanleiding van de resultaten in hoofdstuk 3 waarbij we gebruik maakten van synthetische CB2R liganden, hebben we in hoofdstuk 4 de effecten van CB2R activatie door endocannabinoïden onderzocht. Uit deze experimenten bleek dat de activatie van CB2R door de endocannabinoïde 2-AG tot een grotere chloridestroom leidde dan activatie door methanandamide (een stof die lijkt op anandamide), de andere belangrijke endocannabinoïde. Vervolgens hebben we onderzocht of CB2R geactiveerd kunnen worden door het stimuleren van de endogene aanmaak van endocannabinoïden. Hiervoor gebruikten we een stimulatiepatroon, waarvan we weten (gebaseerd op gegevens uit de literatuur over CB1R activatie) dat het geschikt is voor het aanzetten tot de aanmaak van endocannabinoïden in de mPFC van de muis. Dit stimulatiepatroon bestond uit het opwekken van een reeks van 60 actiepotentialen met een frequentie van 20 Hz. Uit onze experimenten bleek dat dergelijke stimulaties van laag II/III piramidale neuronen leidde tot het openen van de calciumafhankelijke chloridekanalen, via de activatie van CB2R. Vergelijkbare resultaten werden behaald als de neuronen tot 20 Hz vuren werd aangezet via synaptische activatie (door stimulatie van de aanvoerende zenuwbaan in laag I). Toen we de influx van calcium tijdens dit proces nader onderzochten, bleek dat N-type spanningsafhankelijke calciumkanalen hierbij een belangrijke rol speelden. Tot slot voerden we experimenten uit waarbij we vonden dat dergelijke CB2R activatie de prikkelbaarheid van piramidale neuronen verminderde, vergelijkbaar met de activatie van CB2R met een selectieve agonist in hoofdstuk 3. De in hoofdstuk 4 beschreven data laat zien dat CB2R in de mPFC geactiveerd kunnen worden door endocannabinoïden die worden aangemaakt volgend op fysiologisch relevant vuurgedrag van laag II/III piramidale neuronen. De activatie van CB2R vermindert de prikkelbaarheid van de neuronen. We vermoeden dat CB2R een rol spelen in een feedback mechanisme dat de neuronale activiteit in toom kan houden. Klaarblijkelijk gebeurt dit op een tijdschaal (na enkele minuten) die een stuk langer is dan die van CB1R-gemedieerde effecten op neurotransmitterprocessen (binnen enkele secondes).
         In hoofdstuk 5 hebben we ons gericht op de rol van CB1R met betrekking tot synaptische transmissie en de balans tussen excitatoire en inhibitoire conductanties in de mPFC. In dit hoofdstuk hebben we laten zien dat CB1R activatie resulteerde in een verminderde afgifte van zowel excitatoire als inhibitoire neurotransmitters. Neurotransmitters als glutamaat en GABA liggen presynaptisch opgeslagen in blaasjes waarvan de inhoud wordt afgegeven als de presynaptische eindiging (elektrisch) actief wordt. De neurotransmitters binden vervolgens aan de postsynaptische receptoren met als gevolg een toename (i.g.v. glutamaat) of een afname (i.g.v. GABA) van de prikkelbaarheid van het postsynaptische neuron. Onze experimenten toonden aan dat CB1R activatie de frequentie van spontane afgifte van neurotransmitterblaasjes reduceerde. Echter, de amplitude van de corresponderende stroompjes in de postsynaptische cel veranderden niet, wat aangeeft dat de inhoud van het blaasje niet beïnvloed werd. Deze resultaten ondersteunen een presynaptische lokalisatie van CB1R. Om de presynaptische lokalisatie van CB1R verder te bevestigen, hebben we de expressie van CB1R met immunohistochemische methoden onderzocht. Deze kleuringen kwamen niet alleen overeen met een presynaptische lokalisatie van de receptoren, maar toonden ook aan dat zowel inhibitoire als excitatoire cellen CB1R tot expressie brengen. Vervolgens hebben we voor elektrofysiologie-experimenten gebruik gemaakt van een decompositie methode die ons in staat stelde de totale gemeten synaptische conductantie, in respons op synaptische stimulatie, op te delen in een excitatoire conductantie en een inhibitoire conductantie. Uit de literatuur is bekend het percentage excitatoire en inhibitie conductantie in verschillende corticale gebieden ongeveer 20% en 80%, respectievelijk, bedraagt. Deze verhouding vonden we terug in de laag II/III neuronen van de mPFC. Onze experimenten toonden aan dat activatie van CB1R met WIN leidde tot een afname van alle conductanties. Na toediening van WIN nam de inhibitoire conductantie relatief meer af dan de excitatoire conductantie, waardoor een verschuiving in de balans tussen excitatie en inhibitie optrad ten gunste van excitatie. We vonden dat na CB1R activatie de verhouding van excitatoire en inhibitoire conductantie was veranderd in respectievelijk 25% en 75%. Tot slot hebben we laten zien dat wanneer CB1R in vivo werden geactiveerd (d.m.v. een injectie met een cannabinoïde receptor agonist in de levende rat), een nog grotere verandering in de balans (gemeten in vitro) in dezelfde richting kon worden gemeten. Bij elkaar genomen geven de resultaten van hoofdstuk 5 aan dat CB1R activatie vanaf een presynaptische lokalisatie neurotransmitterafgifte beïnvloedt en dat de activatie van deze receptoren de balans tussen excitatie en inhibitie in de richting van excitatie verschuift. De modulatie van de balans tussen excitatie en inhibitie door CB1R is mogelijk een belangrijk mechanisme voor de regulatie van netwerkactiviteit in de mPFC, een hersengebied wat betrokken is bij hogere cognitieve functies. Verstoring van het endocannabinoïde systeem, voornamelijk tijdens adolescentie wanneer de PFC tot rijping komt, kan blijvende gevolgen hebben voor het gezonde functioneren van de hersenen. Wellicht is de modulatie van de balans tussen excitatie en inhibitie (een van de) onderliggende mechanismen.
         Het in dit proefschrift beschreven onderzoek heeft aangetoond dat het endocannabinoïde systeem via zowel CB1R als CB2R invloed uitoefent op neuronale activiteit in de mPFC, waarbij de modulatie door CB2R het nieuwste aspect vertegenwoordigt. We hebben als eersten laten zien dat CB2R, vanaf een intracellulaire lokalisatie, betrokken kunnen zijn bij een potentieel belangrijk feedbacksysteem om de neuronale activiteit binnen de perken te houden. Dit feedbacksysteem kan, na een voor hersenprocessen relatief lange tijd (minuten), overmatige neuronale activiteit remmen doordat cellen tijdelijk minder prikkelbaar worden. Ook hebben we aangetoond dat naast de verwachte effecten van CB1R activatie op de neurotransmitterafgifte, de activatie van deze receptoren de mPFC in vitro netwerkactiviteit – via een verschuiving in de balans tussen excitatie en inhibitie – aanzienlijk verandert. Hiermee is het duidelijk geworden dat het endocannabinoïde systeem via CB1R en CB2R beschikt over twee zeer verschillende mechanismen om de neuronale activiteit te moduleren. Toekomstig onderzoek zal duidelijk kunnen maken of het endocannabinoïde systeem in andere hersengebieden op vergelijkbare manieren hersenactiviteit kan moduleren en onder welke omstandigheden dit systeem actief is/wordt. Het endocannabinoïde systeem vormt een interessant aangrijppunt voor de ontwikkeling van nieuwe medicijnen voor verslaving en andere hersenaandoeningen. Hierbij is een beter begrip van de functionaliteit van het endocannabinoïde systeem cruciaal. Tot voorheen werd gedacht dat alleen CB1R aanwezig zijn in neuronen, maar het onderzoek beschreven in dit proefschrift heeft aangetoond dat CB2R in laag II/III piramidale neuronen intracellulair aanwezig en functioneel zijn. De psychoactieve effecten van exogene cannabinoïde liganden verlopen voornamelijk door interacties met CB1R. Hierdoor worden (nieuw te ontwikkelen) selectieve CB2R-liganden beschouwd als potentiële geneesmiddelen met relatief weinig psychoactieve bijwerkingen. Dankzij de resultaten beschreven in dit proefschrift hebben we meer inzicht gekregen in het functioneren van het endocannabinoïde systeem in de mPFC en is duidelijk geworden dat bij de ontwikkeling van nieuwe therapeutische stoffen die het cannabinoïde systeem moduleren met beide cannabinoïde receptoren rekening gehouden dient te worden.